کلاس ادبیات ما

 

دکتر پرویز ناتل خانلری در سال 1292 در تهران به دنیا آمد. پدر وی اهل ناتل مازندران  و از کارمندان وزارت خارجه بود . دکتر خانلری تحصیلات خود را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تا درجه دکتری به اتمام رسانید و سپس به تدریس در دانشگاه  پرداخت.

خانلری از هواداران جدی نوآوری در شعر بود ، اما تجدد در شعر را در حد میانه قبول داشت و از این نظر می توان او را پیشگام گروهی خاص از شاعران معاصر دانست. او بیشتر سال های عمر خود را صرف تحقیقات ادبی، تصحیح متن های شعر و نثر نمود؛ علاوه بر آن ترجمه آثار خارجی و بالاخره انتشار مجله ادبی «سخن» که به مدت 35 سال آن را به طور مداوم منتشر می نمود از دیگر کارهای مهم اوست . این مجله در رشد فرهنگ و ادبیات معاصر فارسی تاثیر آشکاری داشته است. مجموعه اشعاری از وی با نام «ماه در مرداب» منتشر شده است.

دکتر خانلری در سال 1320 با خانم «زهرا کیا» همدرس خود ازدواج کرد که حاصل این ازدواج یک دختر و یک پسر بودند. متاسفانه پسرش «آرمان» در جوانی درگذشت و استاد و همسرش را برای همیشه داغدار ساخت.

دکتر خانلری در سال 1327 به پاریس رفت و به مطالعه وتحقیق پرداخت و همواره کرسی دانشگاهی خود را که تاریخ زبان فارسی بود حفظ می کرد.

دکتر پرویز ناتل خانلری که در ادب گذشته ایران و نیز ادبیات فرانسوی چیرگی داشت، کار  شاعری خود را با قصیده و غزل آغاز نمود. وی نخستین نقاد و مفسر شعر تغزلی و غنایی معاصر است. وی سال ها پیش از آن که مجله «سخن» را دایر کند شعر می سرود و با نیما آشنایی داشت، اما پس از مدتی کار نقد شعر را در پیش گرفت و نظریه های تازه ای درباره ی شعر بیان نمود. خانلری در سال 1316 شعر «ماه در مرداب» و در سال 1321 شعر «یغمای شب و ظهر» را سرود. این اشعار و نظایر آنها در قالب چهار پاره و در حوزه ی وصف طبیعت بودند. در همان سال شعر «عقاب» را که افسانه ای تمثیلی است در قالب مثنوی، با بافت و برداشتی جالب و جدید، ارائه نمود.

در واقع می توان گفت اشعار خانلری در آن سال ها پلی بود میان شعر کهن و شعر نو که برای پذیرفتن اشعار تازه تر و تندروتر بنا شده بود. مجله «سخن» نیز در این میان پایگاه شاعران نوپرداز بود و تأثیری که این مجله در این باب داشته، انکار ناپذیر است.

خانلری شعری را که محتوای تازه نداشت، شعر نمی دانست. او بر این عقیده بود که: «شعر خوب شعری است که حاوی معانی تازه و زیبا باشد و این معنی در مناسب ترین و زیباترین قالب ریخته شود. اگر کسی شعری بی وزن بگوید و معنی مقصود را آن چنان که باید زیبا و دلکش و تمام جلوه دهد، به گمان من بر کار او ایرادی نمی توان گرفت.»

در مجموع خانلری به نوعی تازگی و نوجویی و دگرگونی ادبی معتقد بود اما در ضمن، اوزان و بحور فارسی را آنقدر متعدد و فراوان می دانست که لزومی نمی دید شاعر برای گفتن هر نوع شعر، اوزان را بشکند و یا شعر آزاد بگوید.

دکتر خانلری در اول شهریور 1369 در حالی که از بیماری رنج می برد در سن 77 سالگی فوت کرد . در خارج از کشور از او تجلیل زیادی به عمل آمد. رسانه ها نیز خدمات ارزنده دکتر خانلری به زبان فارسی را ستودند.

 

 

متن کامل شعر « عقاب »

 

^{گشت غمناک دل و جان عقاب}               

^{چو ازو دور شد ايام شباب}

 

 ^{ديد کش دور به انجام رسيد}               

^{آفتابش به لب بام رسيد}

بايد از هستي دل بر گيرد            

^{ره سوي کشور ديگر گيرد}

 

^{خواست تا چاره ناچار کند}               

^{دارويي جويد و در کار کند}

صبحگاهي ز پي چاره کار             

^{گشت بر باد سبک سير سوار}

گله کاهنگ چرا داشت به دشت             

^{ناگه از وحشت پر ولوله گشت}

و ان شبان بيم زده، دل نگران               

^{شد پي بره‌ نوزاد دوان}

 کبک در دامن خاري آويخت            

^{مار پيچيد و به سوراخ گريخت}

آهو استاد و نگه کرد و رميد            

^{دشت را خط غباري بکشيد}

ليک صياد سر ديگر داشت             

^{صيد را فارغ و آزاد گذاشت}

چاره مرگ نه کاريست حقير                

^{زنده را دل نشود از جان سير}

صيد هر روزه به چنگ آمد زود            

^{مگر آن روز که صياد نبود}

آشيان داشت در آن دامن دشت             

^{زاغکي زشت و بد اندام و پلشت}

سنگها از کف طفلان خورده                

^{جان ز صد گونه بلا در برده}

 سال‌ها زيسته افزون زشمار                

^{شکم آکنده ز گند و مردار}

بر سر شاخ ورا ديد عقاب                    

^{ز آسمان سوي زمين شد به شتاب}

 

^{گفت که اي ديده ز ما بس بيداد}          

^{با تو امروز مرا کار افتاد}

مشکلي دارم اگر بگشايی                 

^{بکنم آنچه تو مي‌فرمايی}

گفت: ما بنده درگاه توایم              

^{تا که هستيم هوا خواه توايم}

بنده آماده بود فرمان چيست؟            

^{جان به راه تو سپارم، جان چيست؟}

دل چو در خدمت تو شاد کنم              

^{ننگم آيد که زجان ياد کنم}

اين همه گفت ولي در دل خويش          

^{گفتگويي دگر آورد به پيش}

 کاين ستمکار قوي پنجه کنون            

^{از نيازست چنين زار و زبون}

 ليک ناگه چو غضبناک شود                

^{زو حساب من و جان پاک شود}

 دوستي را چو نباشد بنياد                

^{حزم را بايدت از دست نداد}

در دل خويش چو اين راي گزيد            

^{پر زد و دور ترک جاي گزيد}

زار و افسرده چنين گفت عقاب             

^{که مرا عمر حبابیست بر آب}

راست است اين که مرا تيز پرست              

^{ليک پرواز زمان تيز تر است}

من گذشتم به شتاب از در و دشت          

^{به شتاب ايام از من بگذشت}

ارچه از عمر دل سيري نيست               

^{مرگ مي‌آيد و تدبيري نيست}

 من و اين شهپر و اين شوکت و جاه        

^{عمرم از چيست بدين حد کوتاه؟}

تو بدين قامت و بال ناساز              

^{به چه فن يافته‌اي عمر دراز؟}

پدرم از پدر خويش شنيد            

^{که يکي زاغ سيه روي پليد}

 با دو صد حيله به هنگام شکار              

^{صد ره از چنگش کردست فرار}

پدرم نيز به تو دست نيافت              

^{تا به منزلگه جاويد شتافت}

 ليک هنگام دم باز پسين             

^{چون تو بر شاخ شدي جايگزين}

 از سر حسرت با من فرمود               

^{کاين همان زاغ پليدست که بود}

 عمر من نيز به يغما رفته است              

^{يک گل از صد گل تو نشکفته است}

 چيست سرمايه اين عمر دراز؟            

^{رازي اينجاست تو بگشا اين راز}

زاغ گفت : گر تو درين تدبيری            

^{عهد کن تا سخنم بپذيري}

عمرتان گر که پذيرد کم و کاست               

^{ديگران را چه گنه کاين ز شماست}

زآسمان هيچ نياييد فرود                 

^{آخر از اين همه پرواز چه سود؟}

 پدر من که پس از سيصد و اند                

^{کان اندرز بد و دانش و پند}

 بارها گفت که بر چرخ اثير              

^{بادها راست فراوان تاثير}

 بادها کز زبر خاک وزند                

 ^{تن و جان را نرسانند گزند}

 هر چه از خاک شوي بالاتر                

^{باد را بيش گزندست و ضرر}

 تا به جايي که بر اوج افلاک             

 ^{آيت مرگ شود پيک هلاک}

 ما از آن سال بسي يافته‌ايم             

^{کز بلندي رخ بر تافته‌ايم}

 زاغ را ميل کند دل به نشيب            

^{عمر بسيارش از آن گشته نصيب}

 ديگر اين خاصيت مردار است             

^{عمر مردار خوران بسيار است}

 گند و مردار بهين درمانست                

^{چاره رنج تو زان آسانست}

 خيز و زين بيش ره چرخ مپوی             

^{طعمه خويش بر افلاک مجوي}

 آسمان جايگهي سخت نکوست            

^{به از آن کنج حياط و لب جوست}

 من که بس نکته نيکو دانم               

^{راه هر برزن و هر کو دانم}

 آشيان در پس باغي دارم            

^{وندر آن باغ سراغي دارم}

 خوان گسترده الواني هست            

^{خوردني‌های فراوانی هست}

آنچه زان زاغ و را داد سرا              

^{گند زاري بود اندر پس باغ}

 بوي بد رفته از آن تا ره دور              

^{معدن پشّه، مقام زنبور}

 نفرتش گشته بلاي دل و جان              

^{سوزش و کوري دو ديده از آن}

 آن دو همراه رسيدند از راه              

^{زاغ بر سفره خود کرد نگاه}

گفت :خواني که چنين الوانست             

^{لايق حضرت اين مهمانست}

 مي‌کنم شکر که درويش نيم               

^{خجل از ما حضر خويش نيم}

گفت و بنشست و بخورد از آن گند           

^{تا بياموزد از و مهمان پند}

 عمر در اوج فلک برده به سر             

^{دم زده در نفس باد سحر}

ابر را ديده به زير پر خويش             

^{حيوان را همه فرمانبر خويش}

 بارها آمده شادان ز سفر                     

^{به رهش بسته فلک طاق ظفر}

 سينه کبک و تذرو و تيهو                

^{تازه و گرم شده طعمه او}

 اينک افتاده بر اين لاشه و گند             

^{بايد از زاغ بياموزد پند؟}

بوي گندش دل و جان تافته بود               

^{حال بيماري دق يافته بود}

گيج شد، بست دمي ديده خويش             

 ^{دلش از نفرت و بيزاري ريش}

 يادش آمد که بر آن اوج سپهر             

^{هست پيروزي و زيبايي و مهر}

 فرّ و آزادي و فتح و ظفرست             

^{نفس خرّم باد سحرست}

ديده بگشود و به هر سو نگريست              

^{ديد گردش اثري زينها نيست}

آنچه بود از همه سو خواري بود               

^{وحشت و نفرت و بيزاري بود}

 بال بر هم زد و برجست از جا            

^{گفت : کاي يار ببخشاي مرا}

سال‌ها باش و بدين عيش بناز             

^{تو و مردار تو عمر دراز}

 من نيم در خور اين مهمانی              

^{گند و مردار ترا ارزاني}

 گر بر اوج فلکم بايد مرد                  

^{عمر در گند به سر نتوان برد}

شهپر شاه هوا اوج گرفت                 

^{زاغ را ديده بر او مانده شگفت}

 رفت و بالا شد و بالاتر شد               

^{راست با مهر فلک همسر شد}

 لحظه‌‌اي چند بر اين لوح کبود             

^{نقطه‌اي بود و سپس هيچ نبود.}

 

^{دکتر پرویز ناتل خانلری}